دومین دریاچه بزرگ نمکی در جهان است. اکوسیستم این دریاچه به دلایل اجتماعی - اقتصادی و معیارهای اکولوژیکی نقش مهمی در شمال غرب ایران ایفا می کند. طی دهه های اخیر رویکرد توسعه ای کم توجه به پایداری منطقه ای و تغییرات آب و هوایی ‎، زمینه پیدایش وگسترش بحران محیطی دریاچه ارومیه را فراهم کرده است. هدف این پژوهش استفاده از ظرفیت رهیافت برنامه ریزی محیطی یکپارچه به عنوان رهیافتی کل نگر و میان کنشی برای برنامه ریزی و مدیریت سیستم محیطی دریاچه ارومیه از طریق یک فرآیند راهبردی و هدف سو در جهت ارتقای شرایط محیطی حوضه این دریاچه است. روش کار مبتنی بر مطالعات اسنادی و میدانی است که با مطالعه متون و منابع موجود در ارتباط با برنامه ریزی محیطی و توسعه پایدار و اسناد مرتبط با دریاچه ارومیه و مصاحبه با متخصصان محلی و ملی انجام شده است. در این راستا تحولات محیطی و میان کنش های متقابل اکوسیستمی دریاچه ارومیه بررسی شده و با بهره گیری از نظرات متخصصان امور محیطی و برنامه ریزان و بر اساس نتایج بدست آمده از به کارگیری روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و دلفی ‎، سیاست های بخش تصمیم گیرندگان برای بهبود شرایط اکوسیستم دریاچه در اولویت قرار گرفته است. در نتیجه بر اساس این سیاست ها ‎، تصمیم گیرندگان در این حوضه به عنوان تاثیرگذارترین بخش ‎، باید در راستای درک کامل تاثیر فعالیت های انسانی در اکوسیستم دریاچه و آگاهی دادن به گروه های اثرگذار و اولویت داربرآمده و به مقابله جدی با این بحران بپردازند.

با آغاز دهه ی هشتاد و تسریع روند خشک شدن دریاچه ی ارومیه، متخصصان حوزه ی محیط زیست این واقعه را یک مسئله ی زیست محیطی بسیار حیاتی عنوان کردند و همین امر سبب واکنشهای مختلف شهروندان استانهای مجاور دریاچهی ارومیه گشت. با توجه به این که واکنشهای مذکور، گروههای مختلفی از مردم را در بر میگرفت و تا امروز نیز تداوم داشته است، از آن تحت عنوان «کنش جمعی خشک شدن دریاچه ی ارومیه» یاد شده است. در این مقاله، با اتکاء به چارچوب مفهومی مناسب و با روش اسنادی تلاش شده این کنش جمعی زیست محیطی مورد مطالعه قرار گیرد. آن چه که بررسی این جنبش را حائز اهمیت کرده و به پیچیدگیهای تحلیلی آن افزوده است، نقش گروههای اجتماعی مختلف موجود در آذربایجان جهت پیش بردن آن میباشد. این امر طوری است که فعالان محیط زیست، هویتطلبان و ملیگرایان قومی و بخشی از مردم عادی جامعه همچون بازاریان و طرفداران تیم فوتبال تراکتورسازی تبریز و ... همگی با استفاده از ابزارها و فضاهای عمومی در دسترس، سعی در رساندن صدای خود و بیان مطالبات خود دارند. نتایج پژوهش نشان می دهد که کنش جمعی خشک شدن دریاچه ارومیه ابتدا با کنش فعالان زیست محیطی مطرح شده و بعد ها توسط گروه های سیاسی قومی- زبانی تصرف شده و تداوم یافته است. به بیان دیگر کنش جمعی قومی تحت لوای بحران زیست محیطی زیست کرده و به حیات خود ادامه می دهد و همین امر به کنش وجهه سیاسی بخشیده و مانع فعالیت سمن ها و نهادهای ذیربط برای مدیریت بحران زیست محیطی دریاچه ارومیه شده است.

خشکسالی یکی از بلایای طبیعی است که هر ساله خسارات فراوانی به بار می آورد. این پدیده در نتیجه ناهنجارهای شدید و مکرر زمانی- مکانی در الگوهای گردش جوی بوجود می آید. از این رو، مطالعه و شناسایی الگوهای سینوپتیکی پدیده مذکور ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در این مطالعه، ابتدا بارش های سالانه ایستگاه های منتخب سطح حوضه آبریز دریاچه ارومیه استاندارد زمانی شد. پش از تعیین آستانه زمانی- مکانی بارش، سال 1999 به عنوان شدیدترین خشکسالی سطح منطقه انتخاب شد. سپس داده های ارتفاعی تراز 500 هکتوپاسکال واقع در محدوده بین صفر تا 70 درجه عرض جغرافیایی شمالی و 10 تا 70 درجه طول شرقی به صورت یک ماتریسS-mode  برای روزهای بدون بارش تنظیم شد. در ادامه، به منظور شناسایی و طبقه بندی الگوهای سینوپتیکی خشکسالی از روش آماریComponent Analysis  و Cluster Analysis استفاده گردید و نهایتا نقشه مرکب مربوط به هر خوشه تهیه و تحلیل سینوپتیکی شد. نتایج تحقیق نشان می دهد که، به هنگام وقوع شدیدترین خشکسالی در سطح حوضه آبریز، عمدتا چهار الگوی سینوپتیکی حاکمیت داشته است؛ به طوری که در اکثر روزهای دوره مرطوب در سطوح میانی جو معمولا پشته ای نسبتا عمیق بر روی منطقه مستقر بوده و در نتیجه آن، زبانه پرفشاری نسبتا قوی در سطح زمین بر روی حوضه کشیده شده است. این شرایط سبب پایداری هوا و عدم نزولات جوی و نهایتا وقوع شدیدترین خشکسالی منطقه شده است.

تغییرات اقلیمی و مدیریت نامناسب در حوضه دریاچه ارومیه زمینه کاهش شدید تراز آبی این دریاچه را فراهم کرده است. ادامه وضعیت فعلی و خشک شدن دریاچه، پیامدهای منفی در تمامی ابعاد زندگی و معیشت روستاییان استان های هم جوار ایجاد کرده است. شناخت صحیح و جامع از این اثرات از دیدگاه خود روستاییان و کارشناسان، زمینه شکل گیری یک درک صحیح برای برنامه ریزان و مسئولین در جهت مدیریت این بحران را فراهم می کند. این تحقیق نیز با هدف شناسایی آثار مستقیم و غیرمستقیم خشک شدن دریاچه ارومیه بر معیشت خانوارهای روستایی انجام شد. از رویکرد کیفی و روش تحلیل نظریه داده بنیاد برای جمع آوری و تحلیل داده ها استفاده شد و روستاییان و کارشناسان روستایی استان های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی جامعه آماری تحقیق بودند که به صورت هدفمند انتخاب شدند. یافته های تحقیق منجر به شناسایی 213 تأثیر مستقیم و غیرمستقیم ناشی از خشک شدن دریاچه شد. در مرحله کدگذاری محوری، 7 مقوله محوری به نام های افت کمیت و کیفیت منابع آب و خاک، تهدید سرمایه های اجتماعی، تهدید پایداری معیشت، امنیت شغلی و مهاجرت، تهدید امنیت غذایی، سلامتی جانداران و عملکرد آن ها، دخالت نهادهای خارج از روستا در برنامه ریزی روستاییان و تغییرات نگرشی، دانشی و افزایش تغییرات اقلیمی استخراج شدند. در کدگذاری انتخابی روابط بین مقولات شناسایی و تبیین گردید. با توجه به نتایج تحقیق، مشخص گردید که خشک شدن دریاچه ارومیه بر تمام ابعاد معیشت پایدار روستایی تأثیر منفی داشته است و نتایج این مطالعه می تواند به مدیریت اثربخش این بحران در شمال غرب کشور کمک کند.

خشک شدن دریاچه ارومیه به عنوان بزرگ ترین دریاچه نمک خاورمیانه یکی از مهم ترین نشانه­های پیدایش چالش زیست محیطی در ایران است. از این رو شاهد چالش­های زیست محیطی و زیان­های اقتصادی، سیاسی- امنیتی و اجتماعی در شمال غرب کشور هستیم. یکی از راهکارهای ستاد احیای دریاچه ارومیه برای جلوگیری از خشک شدن و رسیدن به تراز اکولوژیک دریاچه، پروژه انتقال آب از حوضه زاب کوچک به دریاچه ارومیه است. این طرح در منطقه ای اجرا شده است که در آن ترکیب نا­همگون قومی- مذهبی وجود دارد. با توجه به این موضوع انتقال آب می تواند پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی امنیتی متفاوتی داشته باشد. پیامدهای این پروژه در این تحقیق با استفاده از روش تحقیق کیفی تحلیل محتوی به وسیله مصاحبه از نخبگان، پژوهشگران و مدیران و با استفاده از تکنیک کدگذاری باز بررسی شده است. نتایج حاصل بیانگر وجود پیامدهای منفی و مثبت شامل از هم گسیختگی فعالیت، تحرک مکانی جمعیت، شکل گیری تنش قومی، ایجاد شکنندگی در مقاصد انتقال آب و ایجاد گفتمان اقتصادی و فرهنگی است.

دریاچه ارومیه به دلیل فعالیت های صنعتی و کشاورزی ناپایدار با مشکلات آلودگی و کمبود آب روبرو است که نیازمند همکاری بین دولت، صنعت و جامعه برای ایجاد راه حل های همه جانبه و پایدار است. هدف این پژوهش بررسی تأثیرات ایجاد صنایع تبدیلی چغندرقند بر پایداری حوضه دریاچه ارومیه بوده است. این پژوهش با رویکرد کیفی انجام شده است. داده های پژوهش از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با 12 مشارکت کننده، شامل 4 متخصص (دانشگاهیان و پژوهشگر حوزه محیط زیست و کشاورزی)، 3 مسئول (نمایندگان نهادهای مرتبط با صنعت، کشاورزی و محیط زیست) و 5 کشاورز، جمع آوری شده است. یافته ها در قالب 56 مفهوم، 28 مقوله و پنج بعد استخراج و دسته بندی شدند و درنهایت با تأکید بر محورهای توسعه پایدار، در قالب مدلی ارائه شده است. نتایج بیانگر وجود تناقض بین نیاز زیست‏محیطی منطقه و رفتار مسئولان و نیز تقدم بعد اقتصادی نسبت به بعد زیست‏محیطی توسط کشاورزان است. همچنین نتایج حاکی از آن است که احداث صنایع تبدیلی چغندرقند در حوضه دریاچه ارومیه مطابق با دغدغه های زیست محیطی منطقه نیست و تنها به عنوان راهکاری برای بهبود معیشت و مهار تورم ارائه شده است. مدیریت و بهبود وضعیت موجود نیازمند برنامه ریزی جامع برای حل مشکلات معیشتی و بیکاری است. لذا پیشنهاد می شود که این برنامه ریزی باید با دیدگاه توسعه پایدار و با در نظر گرفتن نظرات مردم منطقه انجام گیرد. همچنین، تقویت مشارکت محلی از طریق فراهم کردن زمینه مشارکت مردم در تصمیم گیری ها و نظارت بر عملکرد صنایع می تواند به افزایش اعتماد عمومی منجر شود.